COVID-19 vaccins toedienen: wie mag dat?

Er komen geregeld vragen binnen welke zorgverleners (zelfstandig) bevoegd zijn om te vaccineren en welke niet. Op de vaccinatielocaties werken degenen die vaccineren in opdracht van een arts. Dit is volgens de regelgeving van de Wet BIG en het wordt aangeraden om deze manier van werken te hanteren. Dit bericht bevat informatie op hoofdlijnen over voorbehouden handelingen, zelfstandige- en functionele bevoegdheid en de opdrachtconstructie in het kader van het toedienen van COVID-19 vaccinaties.

Vaccineren is een voorbehouden handeling

Het toedienen van een vaccin door middel van een injectie is volgens de Wet BIG een ‘voorbehouden handeling’. ‘Voorbehouden handelingen’ zijn bij wet aangewezen medische handelingen die in beginsel zodanige risico’s voor de gezondheid van een patiënt met zich meebrengen, dat zij alleen zelfstandig door in de Wet BIG aangewezen personen mogen worden uitgevoerd. Op de website van de rijksoverheid staat een overzicht van de 14 voorbehouden handelingen en wie bevoegd is om deze zelfstandig uit te voeren.

Zelfstandig bevoegd binnen eigen deskundigheidsgebied

‘Zelfstandig bevoegd’ betekent dat een zorgverlener een voorbehouden handeling zelfstandig mag  uitvoeren. Ook mag een ‘zelfstandig bevoegde’ een andere zorgverlener onder bepaalde voorwaarde de opdracht geven een voorbehouden handeling uit te voeren.

Artsen zijn in ieder geval ‘zelfstandig bevoegd’ voor het injecteren van een (COVID-19) vaccinatie. BIG-geregistreerde physician assistants, bachelor medisch hulpverleners, tandartsen, verloskundigen, klinisch technologen, geregistreerd-mondhygiënisten en verpleegkundig specialisten Algemene Gezondheidszorg (AGZ) zijn ook ‘zelfstandig bevoegd’ voor het toedienen van een injectie. Een belangrijke inperking hierbij is wel dat de zelfstandige bevoegdheid alleen geldt voor die vormen van de handeling, in dit geval voor het injecteren, die vallen binnen het deskundigheidsgebied van het beroep.

Een tandarts is dus bijvoorbeeld ‘zelfstandig bevoegd’ om een verdovingsinjectie in het mondgebied te toe te dienen, maar een vaccinatie geven valt niet binnen het deskundigheidsgebied van een tandarts. Een tandarts is daarom dus niet ‘zelfstandig bevoegd’ om te vaccineren. Ook de verloskundige, de verpleegkundig specialist AGZ, de physician assistant, de bachelor medisch hulpverlener, de geregistreerd-mondhygiënist en de klinisch technoloog hebben een afgebakend deskundigheidsgebied en daar valt vaccineren in algemene zin niet onder. Deze zorgverleners mogen wel in opdracht van een arts een vaccin toedienen (lees hieronder meer over de opdrachtconstructie).

Altijd bekwaam en volgens de richtlijnen

In alle gevallen geldt dat de zorgverlener die de vaccinatie uitvoert, bekwaam moet zijn. Met andere woorden, de zorgverlener moet ook de kennis en kunde hebben om de vaccinatie goed uit te uitvoeren. Ook geldt dat het toedienen van de vaccinatie moet worden uitgevoerd volgens landelijk geldende richtlijnen, standaarden en daarvan afgeleide protocollen.

Vaccineren in opdracht (opdrachtconstructie)

Een ‘zelfstandig bevoegde’ zorgverlener mag aan een niet (zelfstandig) bevoegd persoon opdracht geven tot het uitvoeren van een ‘voorbehouden handeling’ zoals een vaccinatie. De Wet BIG heeft daar wel voorwaarden aan verbonden:

  • De opdrachtgever, bijvoorbeeld een arts, moet redelijkerwijs kunnen aannemen dat de opdrachtnemer beschikt over de bekwaamheid (kennis en kunde) die vereist is om de handeling uit te voeren.
  • De opdrachtnemer volgt de aanwijzingen van de opdrachtgever op.
  • De opdrachtgever houdt voor zover nodig toezicht en kan zo nodig ingrijpen (toezicht en tussenkomst).

Onder deze opdrachtconstructie mogen bijvoorbeeld doktersassistenten, verzorgende IG’ers en voormalig geregistreerde verpleegkundigen vaccinaties toedienen. Ook tandartsen, verloskundigen, verpleegkundig specialisten AGZ, bachelor medisch hulpverleners, klinisch technologen, geregistreerd-mondhygiënisten en physician assistants, kunnen op deze manier (mits bekwaam) dus helpen met vaccineren tegen COVID-19.

Functioneel zelfstandig bevoegd

Een aantal beroepsgroepen mogen bepaalde voorbehouden handelingen ‘functioneel zelfstandig’ uitvoeren. Van ‘functioneel zelfstandig bevoegden’ is vastgelegd dat zij de deskundigheid hebben om deze handelingen zelfstandig uit te voeren. Hiervoor is wel een opdracht van een ‘zelfstandig bevoegde’ nodig en de ‘functioneel zelfstandig bevoegde’ moet ook bekwaam zijn. De mogelijkheid van toezicht en tussenkomst door de opdrachtgever is bij ‘functionele zelfstandigheid’ echter geen vereiste. De verpleegkundige en de mondhygiënist zijn ‘functioneel zelfstandig’ bevoegd om binnen hun eigen deskundigheidsgebied een injectie toe te dienen.

Voor het toedienen van COVID-19 vaccinaties betekent dit dat een bekwame verpleegkundige in opdracht van een arts mag vaccineren en dat hierbij geen toezicht of mogelijkheid tot ingrijpen van een arts vereist.